Ερωτόκριτος (σχόλια)

 Ερωτόκριτος

  Σχόλια

Η υπόθεση του έργου

Ο Ερωτόκριτος χωρίζεται σε πέντε μέρη και τα γεγονότα διαδραματίζονται στην αρχαία Αθήνα, μια πόλη μυθική και συμβατική και όχι όπως είναι γνωστή από την ιστορία: Ο βασιλιάς της Αθήνας Ηράκλης έχει μια πανέμορφη μοναχοκόρη, την Αρετούσα, την οποία ερωτεύεται ο Ερωτόκριτος, γιος του συμβούλου του βασιλιά Πεζόστρατου, και η βασιλοπούλα ανταποκρίνεται στην αγάπη του· ο βασιλιάς, για να διασκεδάσει την κόρη του, οργανώνει μια γιόστρα (κονταρομαχίες), στην οποία τελικός νικητής αναδεικνύεται ο Ερωτόκριτος. Σε μιαν από τις συναντήσεις τους οι δύο νέοι παίρνουν την απόφαση να ζητηθεί από το βασιλιά να παντρευτούν. Όταν όμως ο Πεζόστρατος τολμάει να κάνει λόγο στο βασιλιά για το γάμο των παιδιών τους, εκείνος εξοργίζεται με το θράσος του και εξορίζει τον Ερωτόκριτο, ενώ παράλληλα φυλακίζει την Αρετούσα, επειδή αρνήθηκε να τον υπακούσει και να παντρευτεί το πριγκιπόπουλο του Βυζαντίου.

 Στη συνέχεια ο βασιλιάς των Βλάχων εισβάλλει στη χώρα του Ηράκλη και όταν το μαθαίνει ο Ερωτόκριτος, πηγαίνει μεταμφιεσμένος στο πεδίο της μάχης, όπου σε μια αποφασιστική μονομαχία σώζει το βασίλειο της Αθήνας από τη σκλαβιά και το βασιλιά από την ήττα και την αιχμαλωσία. Ο Ηράκλης από ευγνωμοσύνη προσφέρει στον άγνωστο σωτήρα του όλο το βασίλειο και τα πλούτη του. Ο Ερωτόκριτος όμως δεν τα δέχεται ˙ ζητάει την Αρετούσα για γυναίκα του και πηγαίνει και τη βρίσκει στη φυλακή. Αλλά εκείνη, πιστή στον αγαπημένο της, αρνείται· όταν όμως ο Ερωτόκριτος αποκαλύπτεται, όλα τελειώνουν με αίσιο τρόπο θριαμβεύει ο έρωτας.

ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ

• Οι αξίες της γνώσης και της αρετής
• Η αξεπέραστη κοινωνική διαφορά ως εµπόδιο στο γάµο των δύο νέων
• Το αποτυχηµένο προξενιό και η δύναµη της βασιλικής βίας
• Η πολεµική ορµή και ο επικός χαρακτήρας του Ερωτόκριτου

ΠΡΩΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ (Γ. 891-936)

Ενότητες

• 1^η: στ. 891-898 «Εκείνη η μέρα… αλλοτινή του φέρνει»: Η απόφαση του Πεζόστρατου να βοηθήσει το γιο του πηγαίνοντας να μιλήσει στο βασιλιά Ηράκλη.
• 2^η : στ. 899-910 «Στους παλαιούς… καταλύσει»: Τα επιχειρήματα του Πεζόστρατου.
• 3^η: στ. 911-919 «κι ήφερνε… να πει την προξενιά του γάμου»: Η αποκάλυψη του πραγματικού λόγου της επίσκεψης του Πεζόστρατου στο βασιλιά.
• 4^η: στ. 920-936 «Πήγαινε… να πηγαίνει»: Η αντίδραση του βασιλιά Ηράκλη.

Οι ενέργειες του Πεζόστρατου

Ο ποιητής-αφηγητής παρουσιάζει την πορεία και τα στάδια που ακολούθησε ο Πεζόστρατος από τη στιγμή κατά την οποία άρχισε να μιλάει στο βασιλιά ως τη στιγμή που του έκανε την πρόταση για το γάμο των παιδιών τους. Έτσι:

•         Στην αρχή ο ποιητής-αφηγητής αναφέρεται συγκεφαλαιωτικά στα επιχειρήματα και στις περιστροφές του Πεζόστρατου, για τις οποίες έχει ήδη μιλήσει παραπάνω: ή φέρνε ξόμπλια απόμακρα, πράματα περασμένα καθώς και παραβολές.

•         Ύστερα από το «τι» (από αυτά που έλεγε ο Πεζόστρατος, για να προετοιμάσει το έδαφος), ο ποιητής-αφηγητής έρχεται στο «πώς», στον τρόπο με τον οποίο τα έλεγε ο Πεζόστρατος. Τα έλεγε λοιπόν έναν ένα και αγάλια αγάλια.

•         Στη συνέχεια ο Πεζόστρατος πλησιάζει στην κρίσιμη στιγμή: σώνει, ήρχισε να ξαμώνει.

•         Όμως την τελευταία στιγμή ο Πεζόστρατος διστάζει και αμφιταλαντεύεται: ενώ δυο τρεις φορές αποπειράται να μιλήσει, τον συγκρατεί και τον εμποδίζει η εσωτερική φωνή της σύνεσης (οπίσω τον εγιάγερνε κι εκράτειε τον η γνώση. Ο ποιητής σ’ αυτό το σημείο προσωποποιεί τη σύνεση, για να υπογραμμίσει τη δύναμη της εσωτερικής αντίστασης του Πεζόστρατου.

•         Το προτελευταίο στάδιο των ενεργειών του Πεζόστρατου είναι η οριστική πλέον λήψη της απόφασης για την πρόταση του γάμου, για να αποκαλύψει όσα έκρυβε ως αυτή τη στιγμή (ενίκησεν η αγάπη τον παιδιού τον και φανερώνει τα κουρφά και τα χωστά του νου τον). Η αποκάλυψη του μυστικού παρουσιάζεται πιο ζωηρά και παραστατικά με το δραματικό ενεστώτα του ρήματος φανερώνει.

•        Τέλος τολμάει και ξεστομίζει την προξενιά του γάμου.- Και η αντίδραση του βασιλιά προμηνύεται αφηγηματικά με την παραστατικότητα του δραματικού ενεστώτα: του λέγει ο ρήγας.

• Στοιχεία της εποχής:
• Κοινωνική διαφορά
• Η δύναμη της βασιλικής βίας
• Οι αξίες της γνώσης και της αρετής

Χαρακτηρισμοί

Πεζόστρατος: Στην αρχή είναι μετριοπαθής και ρεαλιστής, γι’ αυτό προσπαθεί να εμποδίσει το γιο να παντρευτεί την Αρετούσα, αφού ανήκουν σε διαφορετικούς κόσμους. Επειδή όμως τον αγαπά πολύ, αποφασίζει να μιλήσει στον βασιλιά. Είναι πολύ προσεχτικός σε όσα λέει στο βασιλιά και φέρεται με σύνεση προσπαθώντας να τον πείσει χρησιμοποιώντας διάφορα παραδείγματα από το παρελθόν. Πιστεύει ότι η προσωπικότητα, η ανδρεία και η αρετή έχει μεγαλύτερη σημασία από την καταγωγή και ότι τα πλούτη και η δύναμη είναι προσωρινά και πολλές φορές δημιουργούν προβλήματα.

Βασιλιάς: Ο Ηράκλης είναι άνθρωπος αυταρχικός και ισχυρογνώμων. Σημασία γι’ αυτόν έχουν η καταγωγή και τα πλούτη. Θέλει να παντρέψει την κόρη του με ένα βασιλόπουλο αδιαφορώντας για τα αισθήματά της. Όταν ακούει από τον Πεζόστρατο το λόγο της επίσκεψής του γίνεται εγωιστής και σκληρός. Στο τέλος παρουσιάζεται εκδικητικός τιμωρώντας και τον Πεζόστρατο και τον Ερωτόκριτο.

Στίχος: Ο στίχος είναι ιαμβικός 15σύλλαβος με ομοιοκαταληξία ζευγαρωτή.

Γλώσσα: Είναι γραμμένο σε δημοτική γλώσσα εμπλουτισμένη με Κρητικούς ιδιωματισμούς.

Ύφος : Γ. Το κείμενο έχει ζωηρό ύφος και γρήγορο ρυθμό. Ο διάλογος του δίνει ζωντάνια και αμεσότητα ενώ η αφήγηση γίνεται σε γ’ ενικό πρόσωπο από έναν αφηγητή – παντογνώστη παρατηρητή που γνωρίζει ακόμα και τις σκέψεις και τα συναισθήματα των ηρώων του. Ο ποιητής με την εναλλαγή αφήγησης και διαλόγων πετυχαίνει:

• να διατηρήσει ζωντανό και να αυξήσει το ενδιαφέρον των αναγνωστών, καθώς προσδίδει θεατρικό χαρακτήρα στο έργο του κι επιταχύνει την εξέλιξη
• να δώσει έμφαση στα σημεία της ιστορίας που θέλει (βάζοντας τους ήρωες να μιλούν οι ίδιοι) και να παρουσιάσει σύντομα άλλα σημεία της ιστορίας (δίνοντάς τα περιληπτικά μέσα από την τριτοπρόσωπη αφήγηση)
• ενσωματώνοντας σχόλια και κρίσεις του (μέσα στην τριτοπρόσωπη αφήγηση) κι αποκαλύπτοντας τις βαθύτερες σκέψεις του Πεζόστρατου να μας εξηγήσει καλύτερα κάποιες καταστάσεις, ώστε να κατανοήσουμε αυτές αλλά και συμπεριφορές των ηρώων καλύτερα.

Αφηγητής:

Ο ποιητής είναι ο αφηγητής της ιστορίας. Ετεροδιηγητικός (αμέτοχος στην ιστορία) – αφηγείται σε γ’ πρόσωπο.

Ο παντογνώστης αφηγητής -ποιητής αφηγείται τα γεγονότα περιγράφει, εκθέτει προβληματισμούς, σχολιάζει, κρίνει τα γεγονότα και τα πρόσωπα και συνδέει τους διαλόγους ανάμεσα στα πρόσωπα, δίνει το λόγο στους ήρωες, δηλαδή τον πατέρα του Ερωτόκριτου,  Πεζόστρατο  και τον βασιλιά Ηράκλη, οι οποίοι διεκπεραιώνουν τους ρόλους τους λέγοντας σε ευθύ λόγο ο καθένας τα λόγια του. Ωστόσο δεν συμμετέχει στα γεγονότα που αφηγείται.

Αφηγηματική τεχνική:

Η εναλλαγή τριτοπρόσωπης και πρωτοπρόσωπης αφήγησης δίνει θεατρική μορφή στο κείμενο και ζωντάνια στο λόγο.

Εκφραστικά μέσα:

• Μεταφορά: ο κύρης γλυκαίνει και μερώνει, εκτάτειέ τον η γνώση / τα πλούτη και οι αφεντιές σβήνουν / τσ’ ευγενιάς τα δώρα / ο τροχός. Η μεταφορική χρήση των λέξεων προσδίδει πλούτο, βάθος και δύναμη στο λόγο, ζωντάνια και εκφραστικότητα.
• Ασύνδετο και Παρατακτικό σχήμα: χρησιμοποιείται πότε το ένα και πότε το άλλο σ’ όλο το απόσπασμα δίνοντας τόνο ζωηρότατο και γοργής εναλλαγής στα όσα λέγονται. (Ασύνδετο: παρά τσι χώρες… λογάρι). Προσδίδουν συναισθηματική φόρτιση στον λόγο.
• Η αντίθεση είναι ένα αριστοτεχνικό μέσο για την αντιπαραβολή δύο λέξεων ή φαινομένων, τα οποία μέσα από την αντιδιαστολή τους φωτίζουν τις αντίπαλες δυνάμεις που συχνά συνυφαίνονται και εναρμονίζονται στην ανθρώπινη ζωή.
• Επαναλήψεις: (αγάλια αγάλια, μην πατήσεις). Η επανάληψη αυξάνει την ένταση στον λόγο και την αισθητική απόλαυση. Η προσοχή του δέκτη στρέφεται στο επαναλαμβανόμενο στοιχείο που αποκτά μεγαλύτερη σημασία.

Οι διαφορές δύο πατεράδων στο ζήτημα της «οικογενειακής ευτυχίας»

α. Ο Πεζόστρατος αγαπάει το γιο του, υποφέρει που τον βλέπει να βασανίζεται από τον καημό της αγάπης και θέλει να τον δει ευτυχισμένο. Έτσι, παρακάμπτει όλους τους ενδοιασμούς του και του κάνει το χατίρι να πάει στο βασιλιά και να ζητήσει σε γάμο την Αρετούσα, έχοντας την επίγνωση ότι η κοινωνική διαφορά ανάμεσα στις δύο οικογένειες ήταν μεγάλη. Είναι βέβαιος ότι θα προσκρούσει στην άρνηση αλλά και στην οργή του βασιλιά, ωστόσο νικάει η πατρική αγάπη και τον κάνει τολμηρό. Έτσι, υποβάλλει το αίτημα του, διακινδυνεύοντας ακόμα και τη θέση του μέσα στο παλάτι (εργαζόταν ως σύμβουλος του βασιλιά). Η οικογενειακή λοιπόν ευτυχία για τον Πεζόστρατο δεν είναι συνάρτηση του πλούτου, της εξουσίας ή άλλων εξωτερικών παραγόντων, αλλά συνίσταται στην ευτυχία των μελών της οικογένειας, ενώ οι πιο σημαντικές αξίες για ένα νέο (ή τα πιο σημαντικά προσόντα για έναν υποψήφιο γαμπρό) σύμφωνα με τον Πεζόστρατο είναι η αρετή, η σύνεσηνα είναι ο νέος «γνωστικός»), η αντρεία και η ομορφιά.

β. Ο βασιλιάς από την άλλη στοχεύει σε ένα γάμο με ένα βασιλόπουλο από μια πλούσια και ισχυρή χώρα, έχοντας απώτερο σκοπό να ενισχύσει την πολιτική του θέση και να εξασφαλίσει ειρήνη στο βασίλειο του. Το αξίωμα του βασιλιά έχει παραμερίσει το ρόλο του πατέρα και η οικογενειακή ευτυχία είναι υποταγμένη στα κρατικά συμφέροντα και στις πολιτικές σκοπιμότητες. Εμπόδιο στην πραγμάτωση του στόχου του για ένα μελλοντικό πετυχημένο προξενιό είναι ο έρωτας της Αρετούσας με τον Ερωτόκριτο και ο βασιλιάς ασκεί με σκληρό και αυταρχικό τρόπο την εξουσία του για να τον αποτρέψει. Όπως λοιπόν μπορούμε εύκολα να υποθέσουμε, βλέπει το γάμο της κόρης του κάτω από το πρίσμα πολιτικών σκοπιμοτήτων και επομένως αυτά που έχουν αξία για έναν υποψήφιο γαμπρό είναι η εξουσία, η πολιτική και στρατιωτική δύναμη και τα πλούτη – και αυτά δεν τα διαθέτει βέβαια ο γιος του Πεζόστρατου.