ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

 ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

Βασικά χαρακτηριστικά

Το δημοτικό τραγούδι δεν είναι δημιούργημα ενός ατόμου, αλλά πλάθεται από τον ίδιο το λαό. Αυτοσχέδιοι στιχουργοί συνέθεταν τραγούδια που στη συνέχεια διαδίδονταν προφορικά. Γι’ αυτό τα δημοτικά τραγούδια διασώζονται σε πολλές διαφορετικές παραλλαγές ανάλογα με τον τόπο, διαφορετικές δηλαδή μορφές του ίδιου τραγουδιού.

Τα χαρακτηριστικά του δημοτικού τραγουδιού

1. Η ανωνυμία του δημιουργού. Ο δημιουργός και συνθέτης του δημοτικού τραγουδιού παραμένει άγνωστος.
2. Η απροσδιοριστία του ακριβούς τόπου προέλευσης. Μπορεί να είναι γνωστός ο τόπος αναφοράς, όχι όμως ο ακριβής τόπος σύνθεσης.
3. Η απροσδιοριστία του ακριβούς χρόνου σύνθεσης. Μπορεί να είναι γνωστός ο χρόνος αναφοράς όχι όμως ο ακριβής χρόνος σύνθεσης.
4. Η λαϊκή έκφραση ακολουθώντας τοπικά ιδιώματα. Το δημοτικό τραγούδι αποδίδεται πάντα με το χρονικά τοπικό γλωσσικό ιδίωμα.
5. Ο λαϊκός ψυχισμός, όπως αυτός εκδηλώνεται στη ζωή.
6. Οι παρατηρούμενες παραλλαγές. Όσες περισσότερες παραλλαγές παρατηρούνται τόσο περισσότερο φέρεται καταξιωμένο.
7. Η απόδοση σε τραγούδι και όχι ποίημα. Το δημοτικό τραγούδι δεν απαγγέλλεται.
8. Το ζωντανό ύφος και η ρεαλιστική περιγραφή.

1. Ποια στοιχεία αποδεικνύουν ότι το τραγούδι ανήκει στο είδος των παραλογών;

1) Είναι πολύστιχο αφηγηματικό ποίημα, 2) η αφήγηση περιορίζεται μόνο στα σημαντικότερα επεισόδια, παραλείποντας τα δευτερεύοντα,3) το περιεχόμενο είναι φανταστικό (δηλ. βασίζεται σε ένα θρύλο), στο οποίο κυριαρχεί το παραμυθικό, εξωλογικό στοιχείο, όπως το γεφύρι που εμφανίζεται να έχει βούληση, αφού αυτοκαταστρέφεται, το πουλί μιλά με ανθρώπινη φωνή, το στοίχειωμα, η κατάρα και η αναίρεσή της), 4) έχει δραματικότητα λόγω των διαλόγων 5) έχει θλιβερή κατάληξη.

2. Βρείτε τα αφηγηματικά και δραματικά στοιχεία του τραγουδιού.

Τα αφηγηματικά στοιχεία του τραγουδιού είναι οι στίχοι όπου έχουμε την τριτοπρόσωπη αφήγηση του ανώνυμου ποιητή, δηλ. στ. 1-4, 7-9, 14-18, 21-23, 30, 33-34, 43. Οι υπόλοιποι στίχοι όπου τα λόγια των προσώπων παρουσιάζονται σε ευθύ λόγο ή υπάρχει διάλογος αποτελούν το δραματικό στοιχείο.

3. Ποιες είναι οι τεχνικές αφήγησης, οι τεχνικές του δημοτικού τραγουδιού και τα εκφραστικά μέσα;

Στο ποίημα εναλλάσσονται η αφήγηση (με αφηγητή ετεροδιηγητικό και παντογνώστη), ο μονόλογος και ο διάλογος. Οι διαλογικοί στίχοι σε ευθύ λόγο υπερτερούν αριθμητικά, γεγονός που δίνει στο τραγούδι ζωντάνια, αμεσότητα και δραματικότητα. Τα γεγονότα παρουσιάζονται με φυσική χρονική σειρά χωρίς ανάδρομες ή πρόδρομες αφηγήσεις. Στα διαλογικά μέρη χρησιμοποιείται ο ενεστώτας, ενώ στα αφηγηματικά κυρίως ο παρατατικός και ο αόριστος. Κάποιες φορές μάλιστα η εναλλαγή αυτή γίνεται μέσα στον ίδιο στίχο.

Χρησιμοποιούνται πολλά τεχνοτροπικά στοιχεία του δημοτικού τραγουδιού, όπως:

· η αρχή της ισομετρίας (κάθε στίχος περιλαμβάνει ολοκληρωμένο νόημα)

· η επανάληψη ή ολοκλήρωση του νοήματος του α΄ ημιστίχιου στο β΄ ημιστίχιο.

· η επανάληψη στίχων (με τις ίδιες λέξεις ή ελαφρώς παραλλαγμένες (στ. 3, 6, 41, 43)

· στερεότυποι στίχοι ή εκφράσεις (στ. 7-9, 23)

· η προσωποποίηση της φύσης  (το πουλί που μιλάει σαν άνθρωπος)

· το τριαδικό σχήμα ή ο νόμος των τριών (στ. 33-34, 37-38)

· το σχήμα του αδυνάτου (στ. 44-46)

· η υπερβολή (στ. 1, 14, 32)

· ο τυπικός-συμβολικός αριθμός 3 και τα πολλαπλάσιά του (σαράντα πέντε, 15χ3, εξήντα,20χ3, τρεις αδερφάδες)

· το μοτίβο του πουλιού

Εκφραστικά μέσα:

· μεταφορές: στ. 14 και του θανάτου πέφτει, 21 από την άσπρη στράτα, 22 ραγίζεται η καρδιά του, 28 μην πικραίνεσαι, 36 κι οι τρεις κακογραμμένες

· παρομοιώσεις: στ. 8 σαν πουλί –σαν χελιδόνι, 39 Ως τρέμει το καρυόφυλλο, 40 ως πέφτουν τα δεντρόφυλλα

· μετωνυμίες: στ.37 η μια ‘χτισε το Δούναβη κι η άλλη τον Αφράτη

· επαναφορές: στ. 16 Αργά… αργά… αργά, 19 Γοργά… γοργά… γοργά, 27 και ποιος… και ποιος... 29 εγώ να μπω… εγώ να βγω… 30 Μηδέ… μηδέ… 31 Τράβα…

· σχήμα άρσης και θέσης (στο σχήμα αυτό λέγεται αρχικά τι δεν είναι κάτι ή τι δεν συμβαίνει και στη συνέχεια λέγεται τι είναι ή συμβαίνει): στ. 8-9 δεν εκελάηδε σαν πουλί μηδέ σαν χελιδόνι (άρση)/ παρά εκελάηδε κι έλεγε, ανθρώπινη λαλίτσα (θέση), 11-12 και μη στοιχειώσετε ορφανό, μη ξένο, μη διαβάτη (άρση)/ παρά του πρωτομάστορα την όμορφη γυναίκα (θέση)

· σχήμα πρωθύστερο (από δύο σχετικές πράξεις ή έννοιες λέγεται πρώτη εκείνη που χρονικά ή λογικά είναι δεύτερη, για να τονιστεί ως σημαντικότερη): στ. 16 αργά ντυθεί, αργά αλλαχτεί, 19 γοργά ντύσου, γοργά άλλαξε (λογικά πρώτα θα αλλάξει κι έπειτα θα ντυθεί)

5. Πού και πώς δηλώνεται η δυσκολία θεμελίωσης του γεφυριού και με ποιον τρόπο προβλέπεται να πραγματοποιηθεί το έργο;

Η δυσκολία δηλώνεται στους στίχους 1-6 όπου βλέπουμε α) τον μεγάλο αριθμό τεχνιτών που δουλεύουν εντατικά αλλά χωρίς αποτέλεσμα, β) την αντίθεση του στ. 3 που δηλώνει έντονα το πρόβλημα και γ) τον μονόλογο-μοιρολόι των μαστόρων και μαθητάδων, που δείχνει την απελπισία τους. Υπάρχει όμως τρόπος άρσης του αδιέξοδου. Κι αυτός αποκαλύπτεται στους στίχους 10-13 με υπερφυσικό τρόπο. Ένα πουλί που μιλάει προσφέρει τη λύση: ανακοινώνει ότι μόνο η θυσία της γυναίκας του πρωτομάστορα θα στεριώσει το σπουδαίο κτίσμα. Με τον τρόπο αυτό, όμως, δημιουργεί δίλημμα στον πρωτομάστορα που πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στο καθήκον και την αγάπη για τη γυναίκα του.

6. Ποιος είναι ο ρόλος του πουλιού στην εξέλιξη της αφήγησης;

Το πουλί διαδραματίζει καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη του μύθου, αποτελεί στοιχείο πλοκής κι έχει διπλό ρόλο: αρχικά λειτουργεί ως μάντης αποκαλύπτοντας τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο θα μπορέσει να πραγματοποιηθεί η κατασκευή του γεφυριού. Στη συνέχεια έχει τον ρόλο του αγγελιοφόρου, καθώς είναι αυτό που μεταφέρει στη γυναίκα του πρωτομάστορα την παραγγελία του άντρα της. Και στις δύο περιπτώσεις ο ρόλος του είναι σημαντικός: την πρώτη φορά δίνει λύση στο αδιέξοδο, μια λύση που από τη μια προκαλεί μια εσωτερική σύγκρουση στον πρωτομάστορα κι από την άλλη ξεκινά η διαδικασία που θα οδηγήσει στη θυσία της γυναίκας του πρωτομάστορα. Τη δεύτερη φορά επισπεύδει τη διαδικασία αυτή, διαστρέφοντας το μήνυμα του πρωτομάστορα.

7. Ποιο επίρρημα χρησιμοποιεί στην παραγγελία του ο πρωτομάστορας και ποιο το πουλί; Τι δείχνει η επιλογή του επιρρήματος στην πρώτη περίπτωση και τι στη δεύτερη;

Ο πρωτομάστορας χρησιμοποιεί το επίρρημα «αργά» και μάλιστα τέσσερις φορές, γεγονός που προβάλλει τη ψυχικό του δράμα. Μέσα στην ψυχή του γίνεται μια δραματική εσωτερική πάλη όπου συγκρούονται το πρέπει και το θέλω και με το συγκεκριμένο επίρρημα προσπαθεί να καθυστερήσει τη θυσία, με την ελπίδα πως θα βρεθεί μια λιγότερη οδυνηρή λύση. Στο σημείο αυτό παρεμβαίνει το πουλί, ως φορέας της παντοδύναμης μοίρας, και αντιστρέφει το νόημα του μηνύματος αντικαθιστώντας το «αργά» με το αντίθετό του «γοργά». Με αυτό τον τρόπο επισπεύδεται η εκτέλεση των επιταγών της μοίρας και το πουλί μετατρέπεται σε όργανό της. Συγχρόνως δηλώνεται και η αδυναμία του πρωτομάστορα να αποτρέψει, ή έστω να καθυστερήσει, το μοιραίο.

8. Ποιο είναι το ήθος του πρωτομάστορα και σε ποια σημεία διαπιστώνουμε την τραγική διάσταση του ρόλου του;

Ο πρωτομάστορας βιώνει ένα τραγικό δίλημμα: πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στην αγαπημένη του γυναίκα και την επιτέλεση του καθήκοντός του, δηλ. την ολοκλήρωση του γεφυριού. Νιώθει έντονο ψυχικό πόνο (στ. 14), αποφασίζει όμως να υπακούσει τη μοίρα (στ. 15), αλλά όταν αντικρίζει τη γυναίκα του νιώθει θλίψη και ενοχή (στ.23). Τελικά αποφασίζει να κάνει το καθήκον του και να συμβάλει στην υλοποίηση ενός έργου πολύ σημαντικού για το κοινωνικό σύνολο, γι’ αυτό πρωταγωνιστεί στον εντοιχισμό της γυναίκας του (στ. 34). Η τραγική διάσταση του ρόλου του διαπιστώνεται από: 1) το δίλημμα στο οποίο βρίσκεται μετά τον χρησμό του πουλιού που καθιστά τον πρωτομάστορα πρόσωπο τραγικό, καθώς πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στην προσωπική του ευτυχία και το γενικό καλό. 2) Το γεγονός ότι η προσπάθειά του να καθυστερήσει τον ερχομό της γυναίκας του, και άρα τη θυσία της, με την ελπίδα ότι μπορεί στο μεταξύ κάτι να αλλάξει, αποβαίνει μάταιη, πράγμα που επιτείνει την τραγικότητά του. Αυτή η τραγική διάσταση εντοπίζεται και σε συγκεκριμένους στίχους: 15-17: προσπαθεί να υλοποιήσει τη βούληση της μοίρας, προσπαθώντας παράλληλα να καθυστερήσει τη θυσία της. 22-25: βλέπει τη γυναίκα του να πλησιάζει ανυποψίαστη στον χώρο των εργασιών, ενώ εκείνος έχει αποφασίσει να τη θυσιάσει. 34: καταπνίγει τα συναισθήματά του και πρωταγωνιστεί στον εντοιχισμό της.