Η χρησιμότητα της φιλοσοφίας /Κλάδοι/Φιλοσοφία και Επιστήμη/Σκεπτικισμός/Πρακτικές εφαρμογές ηθικού προβληματισμού

 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ Β΄ Λυκείου  

Η χρησιμότητα της φιλοσοφίας 

     Ι) Η φιλοσοφία κεντρίζει το ενδιαφέρον των ανθρώπων για τα μεγάλα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, δηλ. μέχρι ποιο βαθμό μπορούμε να έχουμε γνώσεις για κάτι , ποιες προκαταλήψεις υπάρχουν στην κοινωνική ζωή και στην καθημερινότητά μας.

     ΙΙ) Προσφέρει μια πνευματική ενασχόληση κόντρα στην καθημερινή ρουτίνα και πλήξη

     ΙΙΙ) Επιτρέπει να αποκτούμε μια συνολική εικόνα των πραγμάτων

     IV) Μας μαθαίνει να σκεπτόμαστε συγκεκριμένα  και ρεαλιστικά, με σαφήνεια, ώστε να προσεγγίζουμε τις δυνατές απαντήσεις στα έσχατα ερωτήματα ή ζητήματα του ανθρώπινου βίου.

    V) Έχει πρακτική σημασία: Οξύνει την κριτική μας ικανότητα, μας δίνει  ιδέες, επιχειρηματολογία, τρόπους σκέψης  και αποτελεσματικές μεθόδους για έλεγχο των λογικών σφαλμάτων, για αντιμετώπιση προκαταλήψεων, για μια ψύχραιμη και ορθολογική αντιμετώπιση των καθημερινών προβλημάτων.

   VI) Ευαισθητοποιεί τους επιστήμονες και τους προβληματίζει για ανθρωπιστικά θέματα π. χ. στο θέμα της κλωνοποίησης

VIΙ) Όσο πιο φιλοσοφημένοι είναι οι άνθρωποι που παράγουν πολιτική και επηρεάζουν τις κοινωνικές εξελίξεις, τόσο πιο πολύ προστατεύονται οι αρχές της δικαιοσύνης, της ισονομίας και ισοπολιτείας.

   VIII) Συντελεί στην προετοιμασία μεγάλων ιστορικών μεταβολών ή επαναστάσεων. Η φιλοσοφία  του Διαφωτισμού προετοίμασε το έδαφος της Γαλλικής Επανάστασης κ.α.

   IX) Βοηθάει στην προσωπική ζωή του κάθε ανθρώπου. Τον απελευθερώνει από φανατισμούς και προκαταλήψεις.

Βασικοί κλάδοι της φιλοσοφίας

 

Κλάδοι	Τι ερευνούν;
Γνωσιολογία	Τις  δυνατότητες της γνώσης
Μεταφυσική ή οντολογία	Την ουσία της πραγματικότητας
Πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία (ηθική, πολιτική φιλοσοφία, αισθητική)	Τις αρχές ή αξίες που ρυθμίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά
Λογική	Την ορθή σκέψη

 

2. Επιχειρήματα

(α) είναι απαραίτητα στη φιλοσοφική αναζήτηση, γιατί οι απόψεις πρέπει να τεκμηριώνονται.

(β) η οργάνωση ενός επιχειρήματος: μια σειρά προτάσεων (προκείμενες) που καταλήγουν με λογική διαδικασία σε ένα συμπέρασμα.

(γ) εγκυρότητα και αλήθεια επιχειρήματος: για τις έννοιες αυτές δείτε παρακάτω την ενότητα επιχειρήματα.

 3. Φιλοσοφία και επιστήμες

(α) Σε παλαιότερες εποχές στον όρο φιλοσοφία συμπεριλαμβάνονταν και τα άλλα επιμέρους γνωστικά αντικείμενα. Η διάκριση ανάμεσα στη φιλοσοφία και στις επιμέρους επιστήμες είναι σχετικά πρόσφατη.

(β) Η φιλοσοφία συνιστά μια διαφορετική εκδήλωση του πνεύματος με κύρια χαρακτηριστικά τα εξής:

– παρουσιάζει μεγαλύτερο βαθμό γενικότητας απ’ αυτόν των επιστημών.

– δίνει έμφαση στη διερεύνηση εννοιών.

– αιτιολογεί βαθύτερα βασικές κοινές ή επιστημονικές πεποιθήσεις.

– νοηματοδοτεί την ανθρώπινη ύπαρξη. Δηλαδή αναζητεί και διερευνά το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης.

  

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Σελ. 60-66)

 

Νεότερες μορφές σκεπτικισμού

⇒ Εκπρόσωποι: α) Ρενέ Ντεκάρτ ή Καρτέσιος β) Χιουμ.   

1. Ακραία μορφή σκεπτικισμού:  Ρενέ Ντεκάρτ ή Καρτέσιος (17ος αιώνας).

·     Ο Ντεκάρτ αναζήτησε στέρεα θεμέλια για τη γνώση, με δεδομένα τα χαρακτηριστικά της εποχής του:

–       ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης

–       έντονες θρησκευτικές έριδες ανάμεσα στους καθολικούς και τους προτεστάντες.

·     Ο φιλόσοφος υποστήριξε:

α) δεν ξεχωρίζουμε με βεβαιότητα την κατάσταση του ονείρου, την οποία υποτίθεται ότι συνειδητοποιούμε μόνο αφού έχουμε ξυπνήσει, από την κατάσταση της εμπειρίας μας, όταν ήδη είμαστε ξύπνιοι.

β) δεν μπορούμε να δεχτούμε με ασφάλεια λογικές και μαθηματικές αλήθειες, οι οποίες υποτίθεται ότι ισχύουν και όταν κοιμόμαστε και όταν είμαστε ξύπνιοι.

 γ) πού στήριξε την αμφιβολία του για τις μαθηματικές αλήθειες; Στην  υπόθεση ότι μπορεί να μας έκανε να τις πιστέψουμε κάποιος «μοχθηρός δαίμονας».

 δ) κάθε αμφιβολία μας για την αλήθεια της μιας ή της άλλης πεποίθησης για να υπάρχει προϋποθέτει την ύπαρξη του  υποκειμένου που τις σκέφτεται.

  ε) η στιγμή λοιπόν που σκέφτεται ο άνθρωπος είναι και στιγμή της ύπαρξής του. Το «υπάρχω» ισχύει, όταν το σκέφτομαι. Πρέπει να το σκέφτομαι για να αμφιβάλλω ως προς αυτό. Παύει να είναι αντικείμενο αμφιβολίας, όταν το βλέπω. Έτσι κατανοείται καλύτερα η περίφημη ρήση του Ντεκάρτ: σκέφτομαι, άρα υπάρχω.

·     Τα επιχειρήματα για το ζήτημα του θεού είναι τα εξής:

α) οι άνθρωποι είναι ατελή όντα και ως τέτοια δεν αποτελούν την αιτία της ιδέας της τελειότητας παρά την έχουν μόνο στο νου τους. Αναγκαστικά η αιτία υπάρχει έξω από τον ανθρώπινο νου· είναι η «πραγματικότητα»  που αντιστοιχεί στον «τέλειο θεό». Άρα ο θεός είναι η αιτία που εμφυτεύει μέσα στον ανθρώπινο νου την ιδέα της τελειότητας.

β) η ύπαρξη κρύβει τελειότητα, γιατί η ανυπαρξία συνιστά ένα είδος ατέλειας. Άρα ο θεός, που περιέχει κάθε είδους τελειότητα, πρέπει να υπάρχει.

  

ΕΝΟΤΗΤΑ 4η

Αξιολογώντας την πράξη

Θανατική Ποινή

Στο παρελθόν, η θανατική ποινή μετά από εγκληματική πράξη ήταν επιβεβλημένη και από το νόμο κατοχυρωμένη για το καλό του συνόλου. Σήμερα, όμως, η θανατική ποινή τείνει να εξαλειφθεί επειδή η δικαιοσύνη απονέμεται από ανθρώπους, άρα δεν είναι αλάθητη και: i. θεωρείται ψυχρή δολοφονία και ii. άτεγκτη εφαρμογή του «οφθαλμόν αντί οφθαλμού». Αρχίζει λοιπόν ένας διάλογος ανάμεσα:  στη θεωρητική και την εφαρμοσμένη ηθική.

 Η κατηγορική προσταγή είναι αντίθετη στον ωφελιμισμό. i. Σύμφωνα με τον Καντ και την κατηγορική προσταγή, ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως σκοπός. Επομένως δε σκοτώνουμε ποτέ για οποιονδήποτε λόγο. ii. Σύμφωνα με τον ωφελιμισμό ο μελλοθάνατος αντιμετωπίζεται και ως άρρωστο μέλος της κοινωνίας. Σύμφωνα, λοιπόν, με τους ωφελιμιστές ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως μέσον για την ωφέλεια της κοινωνίας. Επομένως, η θανατική ποινή θα λειτουργήσει αποτρεπτικά για τους άλλους ανθρώπους.

Κλωνοποίηση

 Η κλωνοποίηση επιλύει πολλά προβλήματα που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος όπως την εξωσωματική γονιμοποίηση, την απομόνωση των γονιδίων της ινσουλίνης και της σφαιρίνης, την απομόνωση των ανθρώπινων πρωτεϊνών που συμβάλλουν στον εμπλουτισμό της διατροφής,  τη δημιουργία μικροοργανισμών που χρησιμοποιούνται ως εναλλακτική πηγή στην εξορυκτική βιομηχανία αλλά και βελτιώνουν την ποιότητα των πρώτων υλών όπως το ξύλο ή το τεχνητό μετάξι. Ωστόσο, δημιουργούνται προβλήματα  ηθικής φύσεως (ανθρώπινη αλαζονεία, καταστροφή στο οικοσύστημα) , νομικής φύσεως (σε ποιο αστικό, οικογενειακό ή ποινικό δίκαιο θα εντάξουμε τους κλωνοποιημένους οργανισμούς) , οικονομικής φύσεως (εκμετάλλευση των δημιουργημάτων από τους ιδιωτικούς φορείς που χρηματοδοτούν και τις έρευνες) .

 Η μεταμόσχευση των οργάνων αποτελεί ύψιστη ανθρωπιστική προσφορά. 1.Αφενός τα όργανα αφαιρούνται πριν από τον οριστικό θάνατο του δότη. 2. Αφετέρου αναρωτιόμαστε αν ο λήπτης παραμένει ο ίδιος και μετά από τη μεταμόσχευση εφόσον μέσα του ζει ένα μέρος του νεκρού δότη. Τα ιατρικά πειράματα σε ζωντανούς οργανισμούς, ανθρώπους ή ζώα. Από τη μια μεριά υπάρχει η ανάγκη να βρεθούν τρόποι θεραπείας και από την άλλη ο πόνος που βιώνουν τα πειραματόζωα -τα οποία, στο τέλος, πεθαίνουν και των οποίων η συμμετοχή στο πείραμα δεν είναι εκούσια- καταδικάζει αυτά τα πειράματα.

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Να συζητήσετε το πρόβλημα της αυτοκτονίας από τη σκοπιά: α. του ωφελιμισμού, β. της καντιανής ηθικής θεωρίας. Να διατυπώσετε επιχειρήματα υπέρ και κατά της θανατικής ποινής που να υποστηρίζονται από τις παραπάνω θεωρίες.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ Η κατηγορική προσταγή είναι αντίθετη στον ωφελιμισμό. i. Σύμφωνα με τον Καντ και την κατηγορική προσταγή, ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως σκοπός. Επομένως δεν αυτοκτονεί κάποιος σε καμιά περίπτωση. Εξάλλου ο άνθρωπος ο οποίος επιλέγει να αυτοκτονήσει αφενός είναι ανέτοιμος να αντιμετωπίσει τις συνέπειες των επιλογών του, καταλαμβάνεται από φόβο και απόγνωση.

 Πρακτικές εφαρμογές του ηθικού προβληματισμού 

Αυτή όμως η κατηγορική προσταγή δεν αποτελεί ενδεδειγμένη επιλογή που θα ακολουθείται από την κοινότητα σε δύσκολες καταστάσεις επειδή αποτελεί φυγομαχία αλλά και επιβολή του συναισθήματος στο λογικό.  Σύμφωνα, όμως, με τους ωφελιμιστές ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως μέσον για την ωφέλεια της κοινωνίας. Ο επίδοξος αυτόχειρας πάσχει από κατάθλιψη που μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το περιβάλλον του και κάποια στιγμή θα προβεί στο απονενοημένο διάβημά του. Εδώ η αυτοκτονία μπορεί να υποκρύπτει σοβαρές εγκληματικές πράξεις που έχουν οδηγήσει το άτομο στο προσωπικό και κοινωνικό αδιέξοδο ή να επιζητείται η ευθανασία όταν υπάρχει ανίατο νόσημα.